Hondegat...

Wat is Internet toch een prachtig medium. Je kunt er alles, nou ja... vrijwel alles, vinden. Plattegronden van steden en dorpen. Van Harderwijk, bijvoorbeeld. Maar ook suikerzakjes met een gekuiste opdruk.

Maar laat ik bij het begin beginnen. In april 1958 werd ik als 19-jarige opgetrommeld voor het vervullen van de militaire dienstplicht. Dat lot trof toen nog iedereen die geen platvoeten had en 'van de mannelijke kunne' was, zoals dat in de ambtenarentaal uit die tijd heette. Mijn anderhalf jaar verplicht soldaatje spelen deed ik grotendeels in Harderwijk, toen nog een slapend stadje. Het Dolfinarium was er nog niet eens, wel een ietwat armetierige voorloper: het Robarium, weinig meer dan een betonnen bak met zout water waarin een paar zeehonden rondzwommen.

Hoewel de tijd die ik ongewild in het leger doorbracht niet altijd leuk kan zijn geweest, is het nu in mijn herinnering toch een stukje goeie ouwe tijd, waarvan ik alleen de leuke dingen heb onthouden, zo lijkt het wel. Zoals die anekdote over een cafetaria in de Hondegatstraat. In die toenmalige patatzaak plachten wij – een groepje kantoorpikjes bij de staf van de Vierde Divisie (opgeheven in de jaren 90) – soms wat bijvoeding te nuttigen wanneer het kazernevoedsel weer eens 'niet te vreten' was geweest. De naam van de patattent is me na al die jaren ontschoten, maar de straatnaam vergeet ik nooit. Niet omdat ik Hondegatstraat raar zou vinden of zo. Nee, want die straatnaam is – ik heb het voor alle zekerheid nog even opgezocht – gewoon ontleend aan het hondegat, in vroeger eeuwen de volkse naam voor het cachot. In het zeventiende-eeuwse Harderwijk zat dat hondegat onder het toenmalige stadhuis in deze straat, die toen overigens Snijderstraat heette. Pas later kreeg de straat de naam die herinnert aan de tijden dat boeven als Hendrick Peters werden "gecondemneerd in het Hondegat te zitten, 8 dagen".

Dat ik de straatnaam zo goed heb kunnen onthouden, is vooral de verdienste van de uitbater van de snackbar. Hij had, vermoedelijk in een bui van overdreven geestelijke hygiëne, 'Hondegardstraat' op zijn suikerzakjes laten drukken. Een straat die niet bestond in Harderwijk. Een oplettende in ons groepje merkte dat op en vroeg de man naar de oorzaak van die malle drukfout. Hij veerde boos op, beledigd bijna: "Dat onkiese woord komt niet op mijn suikerzakjes!" 'Onkies', hij zei het echt en proefde het ook. 'Vies' vond-ie blijkbaar per definitie al te vies om in de mond te nemen. Hij had bij die keuze mogelijk vooral overwogen dat het woord 'hondegat' zich nu eenmaal niet al te smakelijk laat associëren met knakworstjes en kroketten.

De snackbareigenaar had die naam overigens niet op eigen kracht verzonnen. In het puriteinse Harderwijk van de negentiende eeuw waren er al pogingen ondernomen om de als onwelvoeglijk gekwalificeerde straatnaam Hondegatstraat te vervangen door Hondegardstraat. In het in 1981 door de Oudheidkundige Vereniging Herderewich uitgegeven boekje "Wandelingen door Oud Harderwijk" wordt zelfs vermeld dat er in de straat ooit een heus naambordje met de tekst Hondegardstraat heeft gehangen, "terwijl men op het stadhuis Hondegatstraat schrijft".

Aldus een informatief artikel van K. Chr. Uittien, die erg geïnteresseerd is in de geschiedenis van zijn woonplaats en onderzoek heeft gedaan naar de herkomst van de omstreden straatnaam. "Er zullen weinig straatnamen in Harderwijk zijn die zoveel tongen in beweging hebben gebracht als de Hondegatstraat", zo begint Uittien zijn verhaal en dat is ongetwijfeld een rake conclusie.

Een prachtig verhaal toch? Maar iedere keer als ik het vertelde, kon ik mezelf wel voor de kop slaan, omdat ik destijds niet zo'n suikerzakje had bewaard. Zonder dat bewijsstuk wil in ons intussen verlicht tijdsgewricht bijna niemand mijn verhaal nog geloven. Onlangs echter, toen ik het in een e-mail weer eens en voor de zoveelste keer opschreef, flitste me ineens door het hoofd dat er een Nederlandse website is over suikerzakjes. Het is een in 1995 als grap begonnen initiatief van Harry Dietz uit Houten. Zijn aanvankelijk verzonnen club Suikerzak Nederland is sindsdien uitgegroeid tot een echte vereniging met leden: Club van Suikerzakjesverzamelaars in Nederland. Harry's website bestaat bij de gratie van een omvangrijke database met talloze afbeeldingen van suikerzakjes, waaronder heel veel van intussen verdwenen horeca-etablissementen (http://www.suikerzak.nl/).

De website heeft een eigen zoekmachine en als ik "harderwijk" intik levert me dat een overzicht van 26 catalogus-pagina's op. In die rij vind ik niet snel genoeg wat ik zoek, dus probeer ik het vervolgens met "harderwijk hondegardstraat" en dat is een voltreffer, te weten een link naar de Catalogus van schakeltjesrandjes met een wybertjes-achterkant (SRW). In die catalogus van 151 zakjes tref ik twee afbeeldingen aan van suikerzakjes (een witte en eentje met een roodachtig wolkenachtergrondje) met de opdruk: "Joren's" Cafetaria en Lunchroom, Hondegardstraat 3-5. Gevolgd door een telefoonnummer dat voor plaatsen als Harderwijk zeer gangbaar was in mijn soldatentijd, te weten: een netnummer (kengetal, zeiden veel mensen toen nog) van vijf en een abonneenummer van vier cijfers.

De naam Joren (heette die man echt zo?) zegt me intussen nog steeds niets, maar het kan niet missen; dit moet 'm zijn, onze fatsoensrakker uit de jaren vijftig! Wat kun je toch veel terugvinden op Internet, zelfs het bewijs van een van je meest triviale herinneringen.

Maar stel je nou eens voor dat Joren in de jaren dat ik niet meer op wacht sta in Harderwijk stiekem is opgeklommen tot notabel. Tot raadslid, bijvoorbeeld, of zelfs wethouder. En dat hij in die functie kans heeft gezien de straatnaam echt aan zijn bizarre opvatting aangepast te krijgen. Dan staat deze auteur toch mooi voor paal met zijn Harderwijkse vertelling.

Gelukkig biedt Internet ook voor dat soort plotselinge paniekaanvallen hulp en bijstand: Google Maps. Na een paar muisklikken zie ik tot mijn grote opluchting dat de Hondegatstraat in Harderwijk als vanouds de Markt met de Hoogstraat verbindt. En in het pand waar vroeger 'mijn' cafetaria gevestigd was, zit vandaag de dag nog steeds een horecabedrijf, restaurant Joris.